Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi nədir, hansı səlahiyyətləri vardı və kimlr müraciət edə  bilər?

 

 

 

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin (AİHM) Türkiyənin təyin etmək istədiyi hakimlər üçüncü dəfə rədd etməsinin ardından AİHM’de yaşanan proseslər və qurumun fəaliyyəti haqqında suallar artdı.

Üzv ölkələrə bağlayıcı qərarlar səbəbindən çox mühüm məhkəmə olan AİHM hər il on minlərlə ərizəçi tərəfindən tətbiq edilir.

Qısa CV

AİHM Strasburqda Avropa Şurasının ən mühüm yerlərindən biridir. Bu şuranın Avropa Birliyi Şurası (AB) ilə qarışmaması lazımdır. Türkiyə bu şuranın, daha bilinən və istifadə edilən adıyla Avropa Şurası Parlament Assambleyasının (AŞPA) 47 üzvündən biridir. Ancaq həm AŞPA, həm də AİHK olan quruluşa Avropa Şurası adlanır.

Bugünkü Aİ-nin əsas mətnləri 1957-ci ildə Avropa İqtisadi Birliyinin (AYİ) yaradılmasından əvvəl Avropa Şurasında hazırlanmışdır.

Bu mətnlərin başlanğıcında, mövcud Kopenhagen siyasi meyarlarının qeyri-kafi olan Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası (AİHM) gəlir. AİHM AİHM-ə əsaslanan məhkəmə sistemidir.

AİHM-in düşünən atalarından biri olan Pierre-Henri Teitgen, Avropadakı ikinci dünya müharibəsinin yaralarını qucaqlamağa davam etdi.

“Heç kim gələcək gələcəyinin totalitarizmə və diktaturaya çevriləcəyini iddia edə bilməz və ölkəsi belə riskləri iddia edə bilməz. Buna görə biz əvvəlcə hərəkət etməliyik və zaman gəldiyində zəngli çalarları oğurlamaq üçün bir şüur və vicdan yaratmalıyıq. “.

On səkkiz il sonra AİHM nəhayət 1959-cu ildə yaradılıb və işə başladı. Bu məhkəməyə üzv dövlətlərdən seçilmiş hakimlərin məhkəmə təcrübəsi bu xüsusi vicdanın yaradılması vəzifəsidir. Teitgen çox gec qalmadan əvvəl zəng çalır və zəng çalır. Hakimlərin seçilməsi və qəbul edilməsi bu səbəbdən xüsusi və sərt prinsiplərə əsaslanır.

Quruluşu nədir?

Hər bir üzv dövlət AİHM heyətinə hakim verir. Bu tək hakim bu ölkənin təklif etdiyi hakimlərin siyahısında AŞPA səsverməsi ilə seçilir. AŞPA-nın seçkilərindən əvvəl namizədlər alt komitələrlə ciddi danışıqlar aparırlar.

9 illik mandatı olan hakimlər yalnız bir müddətə xidmət edə bilərlər və vəzifə müddətində tam müstəqilliyə malik olmaq üçün səlahiyyət və məsuliyyət daşıyırlar. Öz ölkələrini təmsil etmirlər və ya öz maraqlarını icra edə bilmirlər.

Hər bir hakim bütün üzv dövlətlərdən ibarət olan iş qruplarının qarışıq dəstinə malikdir. Bu qruplar öz sahələrində ixtisaslaşmış hüquqşünaslar, məsləhətçilər və köməkçilərdir.

Hakimlər əvəz olunana qədər vəzifələrini davam etdirirlər. Digər tərəfdən, vəzifələri sona çatdıqdan sonra da əvvəllər iştirak etdikləri hallara baxmağa davam edirlər. 70 yaşına çatan hakimin səlahiyyət müddəti avtomatik olaraq başa çatır.

Hakim yalnız digər hakimlər tərəfindən vəzifədən azad edilə bilər. Bunun üçün digər hakimlərin üçdə iki əksəriyyəti iştirak edir. Bundan əlavə, hakimdən vəzifəsindən kənar çıxara biləcək başqa bir hakim orqan yoxdur.

Niyə və necə tətbiq olunacaq?
AİHM təbii və hüquqi şəxsləri daxili qanunvericiliklə hesab etməyən və / və ya ədalətə nail ola bilməyəcəyini düşündükləri dövlətləri hesablamağa məcbur edir və qəbul edilmiş qərarlar nəticədə bütün digər şəxslərin həyatına təsir göstərir.

AİHM-ə yüzlərlə məktub və telefon zəngləri var. Soruşulan suallar və edilən ərizələr məzmununa görə bölünəcək və sonra hakimlərə xüsusi komandalara köçürülməsi üçün xüsusi bir faylya çevriləcək bir şöbəyə gedəcəklər. Ərizələrin əksəriyyəti bu mərhələdə aradan qaldırılır. Təminatın ən böyük səbəbi ərizə meyarlarının yerinə yetirilməməsidir.

Ərizələrdə ən çox yayılmış səhv yerli hüququn olmamasıdır. Ərizə üçün digər tələblər aşağıdakılardır:

Daxili vasitələrin tükəndirilməsindən sonra müəyyən müddət ərzində müraciət etmək
Zərər çəkənlərin vəziyyətini daşıyırlar
Mövzu dövləti AİHM-ni imzaladı
AİHM-də qeyd olunan hüquqların tətbiqi
Olacaq ciddi ziyan
Bu şərtlər yerinə yetirildikdə, ərizə formasını AİHK saytında yükləmək, doldurmaq və təqdim etmək kifayətdir. Hər hansı itkin və ya tam doldurulmamış forma dərhal aradan qaldırılır.

AİHK-ya müraciət etmək üçün bir vəkil tərəfindən təmsil olunmaq lazım deyil, lakin prosesdə faydalıdır. Ərizə formasında, hadisənin bir xülasəsi və üç səhifəni aşmayan qurban yazma yazılır. Qeyd etmək lazımdır ki, burada istifadə olunan dil peşəkardır və hadisələr tarix sırasına görə xronoloji qaydada izah olunur.

AİHM-ə bir sıra iştirakçı dövlətlərə tək başvuruda şikayət edə bilərsiniz. Bu nöqtədə, AİHM’nin pozuntu etdiyini düşündüyünü və bu məqalələrin necə pozulduğunu qısa bir şəkildə izah etmək vacibdir. Başqa bir vacib nöqtədir ki, iddia etdiyiniz iddia etdiyiniz hər bir maddə üçün etdiyiniz cəhdləri doğru bir şəkildə köçürürsən. Bu məqsədlə qərarlar və bildirişlərin tarixi göstərilməlidir.

Nəhayət, ərizənizə şikayətinizi onların tarixinə uyğun olaraq nömrələməklə dəstəkləyəcək nümunələrin nümunələrini əlavə etməlisiniz. Tamamladığınız bu ərizə formasında sənədlərin orijinallığını verməyin, çünki onlar yenidən ərizəçiyə qaytarılmırlar.

Dosyayı göndərin və onu aşağıdakı ünvana göndərin:

Qeydiyyatçı, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi

Avropa Şurası

67075 Strasburq cedex

France

 

Məhkəmə hansı hüquq pozuntularını nəzərdən keçirir?
AİHM nəzdində həyat hüququ ön plandadır və bu səbəbdən hər hansı bir üzv ölkədə ölüm cəzası ola bilməz. Ölüm cəzasını geri gətirəcək ölkələrin üzvlüyü sürətli bir müddətlə bitir.

Hüquqların bir daha vacib pozulması – işgəncə və qeyri-insani davranışdır. Lakin düşüncə, vicdan və din azadlığı və ifadə azadlığı məhkəmə iddia edilən pozuntular arasında tez-tez olur. Bütün başqa maddələr burada tapa bilərsiniz.

Məhkəmənin önünə gələn ən sıx müraciət çeşidi isə ‘ədalətli məhkəmə araşdırması’, ‘mühakimə etmələrin müddəti’ və ‘milli məhkəmələr alınan qərarların tətbiq olunması “mövzularında yaşanan haqq pozuntularına dair olmaqdadır.

Abort, ötenazi, dini simvollar, homoseksual evlilikləri övladlığa götürmə, hicab, ayrı-seçkilik, yeni texnologiyalar, ətraf və daha bir çox mübahisəli və həssas mövzu AİHS içərisində ümumi olaraq ifadə edilmiş və şərhi içində olan dövrün cəmiyyətinə və normalarına görə o günün yargıçlarına buraxılmışdır.

 

Bu proses necə işləyir?
Proseslərin sonunda qəbul edilən ərizələr üçün müxtəlif növ hakimlərdən ibarət məhkəmələr yaradılır.

Bir məhkəmə və ya 3 hakim, ya 3 hakim və ya 7 hakim və ya 17 hakim ilə böyük bir heyət hakim. Məsələ ilə məşğul olan neçə hakim hakimiyyətin çəkisi və əhəmiyyətinə və təsir sahəsinin dərəcəsinə bağlıdır.

Nadir hallarda, məhkəmə iclasları ictimaiyyətə açmağı seçir. Bu hallarda bütün sınaq prosesi qeydə alınır və canlı yayımlanır.

AİHM-in əhatə dairəsi nədir?
AİHM qərarlarının əhatəsi çox genişdir. Konvensiyanın tərəfləri 820 milyon əhaliyə malikdir. AİHM-in və bu səbəbdən AİHM-nin qoruyucu şemsiyesi altında olduğundan, bu əhalinin üzv dövlətlərində olan, lakin üzv dövlətin vətəndaşları olmayan qaçqınların sayı daha da yüksəkdir.

 

 

Bu çətir AİHM tərəfdarı olan ölkələrin, AİHM-ə üzv olmayan ölkələrin vətəndaşlarının, əsgərlərinin və ya şirkətlərinin fəaliyyətlərini əhatə edir. Bir nümunə onun əsgərlərinin inandığını və İraqdakı Britaniyanın orada mülki ölümlə bağlı lazımi araşdırmalar aparmağa çalışmadığını göstərdi.

Bundan əlavə AİHM tərəfi AİHM-in üzvü olmayan bir ölkədə insan hüquqlarının pozulması hallarına yol açsa, AİHM-də məhkəmə prosesi keçirilə bilər. Bunun bir nümunəsidir ki, CİA Makedoniyada bir çox insanın terrorist olduqları və Makedoniya dövləti AİHK-da tazminata məhkum edilmiş olduğu üçün işgəncələrlə törədilmişdir.

Məhkəmənin iş üzrə qərarı üzv dövlət üçün məcburidir. Davacının əsaslandırıldığı halda məhkəmə tərəfindən təyin olunan təzminatın növü və məbləği ödənilməlidir.

AİHM qanuni milli qanunvericiliyin üstündədir və zərurət yarandıqda, AİHM-də tətbiq olunan daxili qanunvericiliyə əsasən milli qanunvericiliyinə düzəlişlər edilir.

Məhkəmənin qərarına uyğun gəlməyən üzv dövlətlərə nə baş verir?
AİHM qərarlarının icrasını təmin etmək və həyata keçirmək üçün Nazirlər Komitəsinin, Avropa Şurasının icra orqanının vəzifəsidir. Bu komitə üzv ölkələrin xarici işlər nazirlərindən və onların daimi nümayəndələrindən ibarətdir.

Bu komitə qərarların verildiyini təsdiq etmək üçün müntəzəm olaraq görüşür. Qərarlar qətiyyətlə tətbiq olunana qədər, komitə məsələni gündəmdə saxlayır və onu daim məhkum edilmiş ölkənin qarşısına qoyur.

Qərarlara və ya qərarlara itaət etməməyi tələb edən üzv ölkə bir müddət sonra Şuranın hüquqlarının dayandırılması ilə üzləşir və qərar qəbul mexanizmlərində təsirli ola bilməz. Bu proses üzvlüyün dayandırılmasına qədər gedə bilər.

Türkiyənin AİHM’deki yeri
Çox bilinməsə də Türkiyə hər hansı bir üzv deyil, bugünkü Avropa Birliyi fikrinin əsas prinsiplərini və ruhunu təşkil edən Avropa Şurasının quruluşunda birinci dərəcədə rol oynamış 12 ölkədən biridir.

Türk millət vəkilləri və diplomatlar Avropanın gələcəyi ilə bağlı 1949-cu ildə bu strukturun yaranmasından sonra Avropa səviyyəsində yaşaya biləcəklər, hətta Avropalıları xəyal etdilər.

Daha sonra AB-nin təməlini meydana gətirəcək olan bəzi mətnlər bu şurada Türkiyənin də iştirakı və hətta təşəbbüskar olmasıyla hazırlandı. Gərək AİHS gərəksə Avropada viza səyahətin təməlini meydana gətirən mətn və anlaşmalar da Türkiyənin fəaliyyətləri ilə 1950li illərdə Avropa Şurasında yaradıldı. Türkiyənin AİHM sisteminə iştirakı isə 1987 etibarı ilə reallaşdı.

Vəziyyət xoş deyil
Türkiyə nə təəssüf ki daxil etdiyi 1987-ci 2017 sonuna qədər haqqında ən çox qərar çıxan ölkə oldu. Cəmi 3 min 386 qərardan 2 min 988-i ən az bir AİHM maddəsi pozulduğu halda, yalnız 77 qərar Türk dövlətinin lehinə sona çatdı. Bir çox iddiada birdən çox AİHS maddəsini pozan Türkiyə cəmdə 4 min 640 pozuntu reallaşdırdığı qeyd altına alındı.

Türkiyənin ən çox məhkum edildiyi pozuntu maddəsi isə ‘ədalətli məhkəmə araşdırması’ oldu. Həbs olunmağın ikinci qaydası əsasında azadlıq və təhlükəsizlik hüququ üzrə “mülkiyyətin müdafiəsi hüququ” və “uzun müddətli istintaq və məhkəmə prosesi” üçüncü hüquq.

Türkiyənin məhkum birinciliyini enməsinin tək səbəbi 1998-ci ildə Rusiyanın AİHM sisteminə girməsi oldu. 2012-ci ilə qədər pozuntu mövzusunda daim zirvədə olan Türkiyə bu mövqeyi Rusiyaya buraxdı. Üçüncü yer İtaliyadır.

 

Türk hakimlərinin siyahısı nə üçün reddedildi?

Işılın tam profilinə baxın
AİHM-in sonunda Türkiyə hakimi İsil Karakaş iştirak etdi. Avropa Şurasının 9 üzvü Avropa Şurası ilə əvəz edilmişdir. Bu səbəblə hakim Karakaş 1,5 il vəzifəsini davam etdirir.

Əvvəlki üç siyahıdakı namizədlər qeyri-kafi sayıldı. Türkiyə son olaraq Prof. Necati Polat, Prof. Selami Kuran və Prof. Esra Gül, Dardağan Kibar adlarını vermişdir, ancaq bu namizədlər, başqalarına yaxın olma tələbini yerinə yetirmədikləri üçün reddedildi.

Zədələnən Türkiyə imici
Türkiyə iki ildir AKPM alt komitəsi tərəfindən edilən müsahibələri aşabilmiş deyil. AŞPA-nın plenar iclasında seçkilər keçirmək üçün bu alt komitənin təsdiq edilməsi tələb olunur. Türkiyənin bu komitədən təsdiq ala bilmədiyi hər səfər beynəlxalq imici zedeleniyor.

Türkiyə indi dördüncü dəfə AİHM’e hakim namizədləri təqdim edəcək.

Bu müsahibələrdə, AŞPA-dakı beş siyasi qrup tərəfindən müəyyən edilmiş 20 nəfərlik alt komitə universal hüquqi biliklər, keçmiş iş, təcrübə və namizədlərin detallarını araşdırır.

Namizədlər ingilis və fransız dilində yaxşı bilməli və yüksək mənəvi meyarlara malik olmalıdırlar. Bu prosesə yalnız hakimlər və hüquqşünaslar daxil ola bilərlər. Namizədlər qadın olmalıdır. Bir namizədin qeyri-kafi olduğu halda bütün siyahı rədd edilir.

Siz də bu xəbərlərlə maraqlandınız

 

DAHA ƏTRAFLI

 

 

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email