Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya arasında imzalanan “Qarabag sülh müqaviləsi”nin strateji qalibi kimdir?

Sovet Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı (SSRİ) dövründə Azərbaycanla əlaqəli muxtar bir quruluşa sahib idi. Əhalinin 75% -ni təşkil edən ermənilər 1989-cu ildə Ermənistan Sovet Respublikası ilə birləşməyə qərar verdilər.
Ancaq bu qərar Sovetlər tərəfindən qəbul edilmədi. 1991-ci ildə Sovetlərin dağılması nəticəsində yaranan nüfuz boşluğundan istifadə edən ermənilər Dağlıq Qarabağın müstəqilliyini elan etdilər. 8 may 1992-ci ildə Dağlıq Qarabağ Ermənistan tərəfindən işğal edildi. 1992-1994-cü illər arasında Azərbaycanla Ermənistan arasında gedən müharibə nəticəsində Ermənistan qəti hərbi qələbə qazandı. Dağlıq Qarabağla birlikdə Azərbaycan ərazilərinin 20% -ni təşkil edən yeddi bölgəni (rayon) işğal etdi.
İki ölkə arasında indiyə qədər barışıq danışıqları; ABŞ, Fransa və Rusiya nümayəndələrindən ibarət Minsk Qrupu rəhbərlik edirdi. Danışıqlarda heç bir irəliləyiş olmadı. 1997-ci ildə ultrasəsli Dağlıq Qarabağ erməniləri Siyasi hakimiyyəti, qonşu ölkələrlə sülh tərəfdarı olan Petrosyandan alması və 2018-ci ilədək (Nikol Paşinyannadək) olan hökumətləri, Ermənistan Ordusunun Azərbaycan torpaqlarından geri çəkilməsinin qarşısını aldı.

Azərbaycan hərbi gücünü zamanla inkişaf etdirdi

Ermənistan təcrid olunmasının təbii nəticəsi olaraq hərbi və iqtisadi baxımdan Rusiyaya bağlı olan bir ölkədir. 1994-cü ildə işğal olunmuş ərazilərin asanlıqla qorunması və Rusiya ilə müdafiə sazişində göstərilən təhlükəsizlik çətirinə baxmayaraq məhdud iqtisadi qaynaqların korrupsiyası, Ermənistanın hərbi gücünü birləşdirə bilməməsinə səbəb oldu. Bu dövrdə Azərbaycandan neft və qaz ticarəti gəlirlərinin bir hissəsini istifadə edərək İsrail, Rusiyadan və Türkiyədən silah alışı ilə modernləşdirilmiş hərbi gücə sahibdir. 2010-cu ildə Türkiyədə Azərbaycanla Hərbi Təhsil və Əməkdaşlıq Sazişi ilə də imzalanmışdır. Türkiyə hərbi təhsili böyük dəstək verdi.
Hərbi gücünün kifayət qədər səviyyəyə çatdığını nəzərə alaraq, Azərbaycan xalqın və Qərb qruplarının 80% -nin dəstəyi ilə seçilən Paşinyan və Rusiya münasibətlərinin yaratdığı konyunkturadan istifadə etdi və işğal altındakı torpaqlarını geri almaq üçün hərbi əməliyyata başladı. Rusiya və əvvəlində səssiz qaldığını və Dağlıq Qarabağın ümumi müdafiə sahəsindən çıxarılacağını bildirdiyindən, Türkiyə və İsrail istehsalı Silahlı İnsansız Hava Vasitələrinin-Araclarının (SİHA) səmərəli istifadəsi bu sahədə Azərbaycana hərbi üstünlük verdi. Ermənistan geostetik paytaxt Xankəndini ələ keçirmək üçün əsas əhəmiyyətə malik olan Şuşa şəhərini bu yaxınlarda əldə etdikdən sonra davam etdirməkdə çətinlik çəkdiyi hərbi əməliyyatı itirdi, Rusiyanın təşəbbüsü ilə 9 bənddən ibarət atəşkəs razılaşması imzalandı.

“Rus sülhməramlıları hazırda erməni işğalı altında olan Dağlıq Qarabağ bölgəsində məskunlaşacaqlar. Xatırladaq ki, Rusiya Cənubi Osetiyaya, əvvəllər Gürcüstan ərazisinə müdaxilə etdi, çünki sülhməramlılar atəşə tutuldu.”

Mehmet Cem Demirci 
Deniz güvenliği uzmanı
Azərbaycan, Ermənistan, Naxçıvan, Dağlıq Qarabağ və Şimali İran (Cənubi Azərbaycan) böyük güc mübarizəsində əsas coğrafiyalardır
Türkiyə və Azərbaycan ictimaiyyəti bu müqaviləni böyük bir uğur kimi qiymətləndirsə də, müqavilənin maddələri bir geosiyasi və strateji baxımdan araşdırıldığında, Rusiyanın müqavilənin strateji qalibi olduğu görülür. Azərbaycan, Ermənistan, Naxçıvan, Dağlıq Qarabağ və İranın şimalına (Cənubi Azərbaycan) deyilən bölgə tarixən böyük güc mübarizəsinə şahid olan “Kazan-Oman Gücü Uzunluğunun” şimalını təşkil edir. Rusiya üçün bu bölgəni siyasi, iqtisadi və hərbi nəzarətdə saxlamaq və digər böyük güclərin müdaxiləsinin qarşısını almaq üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Rusiya bölgəsi üçün; Onun nəzarəti xaricində olan elektrik ötürücü xətlərin qadağan edilməsi, Xəzər qazı və neft idarəsi, Türkiyə, Türk Cümhuriyyətləri Qərbin önünü tutmaqla əlaqəni əngəlləyir və Ermənistanla bölgənin inteqrasiyası Qərbin xeyrinə hazırlanacaq siyasətlərə xidmət edir.
Atəşkəs razılaşması ilə Rusiya bu bölgəni aktiv nəzarətə götürdü. Rus sülhməramlıları, hazırda Ermənistanın işğalı altında olan Azərbaycan ərazisi kimi qanuni olaraq qəbul edilmiş Dağlıq Qarabağ ərazisində yerləşəcəklər. Xatırladaq ki, Rusiya əvvəllər Gürcüstan ərazisi olan Cənubi Osetiyaya müdaxilə etdi, çünki sülhməramlılara atəş açıldı. Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bir qədər Rusiyanın mərhəmətinə buraxdı. Geostrateji Şuşa şəhəri və yeddi bölgə Azərbaycana buraxılsa belə, bu vəziyyət Ermənistanı Rusiyadan daha çox asılı vəziyyətə gətirdi.
Barışıq Sazişi 2016-cı il Lavrov Planını xatırladır
Razılaşmanın şərtləri ilə 2016-cı ildə elan edilmiş Lavrov Planı arasında çox oxşarlıqlar var. Putin bu dövrdə bu planın qəbul edilməsi üçün ciddi səy göstərdi, lakin bu, uğurlu olmadı. Ermənistan hərbi məğlubiyyətdən sonra eyni şərtləri qəbul etməli oldu. Paşinyan dövründə hakimiyyətdən kənarlaşdırılan Rusiyapərəst varlı qüvvələr, beləliklə məğlubiyyətdən sonra siyasi həyatda yenidən təsir imkanlarına sahib oldular.
Bölgənin iqtisadi relyefə ehtiyacı var
Ermənistanın təcrid olunması və İranın zaman-zaman Azərbaycanla və Naxçıvanla əlaqələrini kəsməsi bölgədəki iqtisadi quruluşun inkişaf etməməsinə səbəb olur. Rusiya üçün iqtisadi şərtlərin yaratdığı sosioloji zəminin xalq hərəkatlarına yol açması arzuolunmazdır. Rusiyanın nəzarəti və nəzarəti altında iqtisadi şərtlərin yaxşılaşdırılması lazımdır. Rusiya üçün Naxçıvanın nəzarətində olan sabit bir quruluşda olmasını istəyir.
Barışıq Sazişinə əsasən; Ermənistandan Dağlıq Qarabağa, Naxçıvandan Azərbaycana dəhliz açılacaqdır. Ermənistan-Qarabağ Dəhlizi Rusiya Sülh Gücünün, Azərbaycan-Naxçıvan Dəhlizi FSB sərhəd bölmələrinin nəzarəti altında olacaq. Rusiya insanların və materialların istədiyi səviyyədə keçməsinə icazə verəcəkdir. Hər iki dövlət beləcə Rusiyaya daha çox asılı olacaq. Xüsusilə Türkiyə və Azərbaycan arasındakı dolum liman koridoru ilə Naxçıvan və Azərbaycan arasında nəzarəti ələ almaq üçün Rusiya, Türkiyə və Türk Cümhuriyyətlərinin əlaqəsi Rusiyanın icazə verilən dərəcədə qura biləcəyi deməkdir.
Rusiya Avrasiya İqtisadi Formu vasitəsi ilə keçmiş Sovet coğrafiyasında yeni bir qayda yaratmağa çalışır. Ermənistan bu formanın üzvüdür. Ancaq Azərbaycan üzv deyil. Rusiya atəşkəs razılaşması ilə əldə etdiyi nəzarət imkanlarını istifadə edərək Azərbaycanı üzvlüyə məcbur edə bilər.
Nəticədə Rusiya; Sülh Sazişi ilə “Kazan-Oman Enerji Uzunluğu” nun şimalında yerləşən və strateji əhəmiyyətə malik olan Azərbaycan, Ermənistan, Dağlıq Qarabağ və Naxçıvan Bölgəsi, oyun qaydalarını uzunmüddətli hədəflərinə uyğun şəkildə yenidən düzəldərək strateji səviyyəni qazanan ölkə oldu. Türkiyədə, “Anadolu bölgələri” mövzusunda təbii, siyasi, hərbi və Rusiyanın bir coğrafiya idarəsindən keçərək bir nəqliyyat coğrafyasına iqtisadi olaraq nüfuz edə biləcəyini, ölkənin uzun müddətdə strateji olaraq itirdiyini söyləyə bilərik.
Müəllif: Mehmet Cem Demirci, dəniz təhlükəsizliyi mütəxəssisi
euronews.com
Print Friendly, PDF & Email